- DXA
- Mierzy gęstość mineralną kości.
- FRAX
- Szacuje prawdopodobieństwo niektórych złamań.
- Testosteron
- Badanie przy podejrzeniu niedoboru.
Na tej stronie
O osteoporozie często mówi się w kontekście menopauzy. Gęstość mineralna kości może się zmniejszać także u mężczyzn. W starszym wieku złamanie biodra lub kręgosłupa może znacznie ograniczyć swobodę ruchu i samodzielność.
Z urologicznego punktu widzenia problem ten ma dwa istotne powiązania. Pierwszym z nich jest związek pomiędzy niedoborem testosteronu a metabolizmem kości. Drugim jest wpływ terapii deprywacji androgenów stosowanej w leczeniu raka prostaty na zdrowie kości. Pozytywny wpływ terapii testosteronem na gęstość kości nie oznacza jednak, że udowodniono, że zapobiega ona złamaniom.
Wartość zdrowia kości pod względem długowieczności opiera się na zapobieganiu złamaniom i utracie funkcji, a nie na samej poprawie wyników laboratoryjnych.
Przyczyny utraty masy kostnej u mężczyzn
Tkanka kostna odnawia się przez całe życie. Osteoblasty biorą udział w tworzeniu kości, a osteoklasty biorą udział w niszczeniu kości. Na równowagę tych procesów wpływa wiek, hormony, odżywianie, obciążenie fizyczne i choroby.
Zmniejszenie ilości kości i pogorszenie jej mikroarchitektury może sprawić, że kość będzie bardziej podatna na złamania. Znaczenie kliniczne osteoporozy to zatem nie tylko niski pomiar gęstości kości. Do ważnych konsekwencji choroby zaliczają się złamania, które powstają w wyniku upadku o niskiej energii lub łagodniejszego obciążenia.
Oprócz zaawansowanego wieku, do rozwoju osteoporozy u mężczyzn może przyczyniać się stosowanie glikokortykosteroidów, hipogonadyzm, niektóre choroby jelit, niedożywienie, palenie tytoniu i narażenie na alkohol, przebyte złamania i niektóre choroby przewlekłe. Supresja androgenów w leczeniu raka prostaty jest również odrębnym czynnikiem ryzyka.
Ubytek masy kostnej nie zawsze powoduje ból. Pierwszym oczywistym objawem może być złamanie kręgosłupa, nadgarstka lub biodra. Skrócenie wzrostu i nowo rozwinięta postawa kifotyczna mogą również sugerować złamania kręgów u niektórych pacjentów.
Testosteron i zdrowie kości
Estradiol, który powstaje w wyniku konwersji testosteronu i jego części przez aromatazę, odgrywa rolę w metabolizmie kości u mężczyzn. W szczególności rola sygnalizacji estrogenowej w męskiej tkance kostnej pokazuje, że ryzyka dla kości nie można wyjaśnić jedynie na podstawie całkowitego poziomu testosteronu.
U niektórych mężczyzn ze znacznym hipogonadyzmem gęstość mineralna kości może się zmniejszyć. Jednak nie zawsze można wykazać bezpośredni związek pomiędzy umiarkowanie niskim poziomem testosteronu a osteoporozą. Otyłość, wiek i choroby towarzyszące również wpływają zarówno na pomiary hormonów, jak i zdrowie kości.
Wytyczne EAU 2026 dotyczące hipogonadyzmu dotyczą oceny gęstości mineralnej kości i leczenia osteoporozy standardowymi metodami u osób z ciężkim hipogonadyzmem i ryzykiem złamań. (EAU Guidelines on Male Hypogonadism)
Czy wszyscy mężczyźni z niskim poziomem testosteronu mają osteoporozę?
Nie. Hipogonadyzm jest czynnikiem ryzyka dla zdrowia kości, ale sam w sobie nie pozwala na rozpoznanie osteoporozy. Podobnie nie każdy mężczyzna z osteoporozą ma niedobór testosteronu.
Jeżeli występują objawy kliniczne, w odpowiednich warunkach porannych mierzy się testosteron całkowity i potwierdza się niskie wartości. Ocena ryzyka kości powinna również uwzględniać wcześniejsze złamania, gęstość kości i inne czynniki kliniczne.
Pomiar gęstości mineralnej kości
Absorpcjometria rentgenowska o podwójnej energii (DXA) jest główną metodą obrazowania stosowaną do oceny gęstości mineralnej kości. Pomiarów dokonuje się zazwyczaj w odcinku lędźwiowym kręgosłupa i biodrach.
Wynik T uzyskany za pomocą DXA wskazuje, jak bardzo zmierzona gęstość kości odbiega od populacji referencyjnej młodych dorosłych. Wartość T-score wynosząca -2,5 lub mniej u mężczyzn w odpowiedniej grupie wiekowej jest jednym z kryteriów stosowanych przy definicji osteoporozy.
Jednak te same zasady punktacji i interpretacji nie mają zastosowania do wszystkich grup wiekowych. Szczególnie u mężczyzn w wieku poniżej 50 lat ważny staje się wskaźnik Z-score i ocena przyczyn wtórnych. Co więcej, w przypadkach wysokiego ryzyka, takich jak przebyte złamania biodra lub kręgosłupa, decyzja o leczeniu nie ogranicza się wyłącznie do wyniku DXA.
W jakim wieku mężczyźni powinni przyjmować DXA?
Niektóre wytyczne kliniczne dla mężczyzn zalecają ocenę DXA w wieku około 70 lat lub później. W grupie wiekowej 50–69 lat zaleca się wcześniejsze wykonanie pomiaru na podstawie przebytych złamań niskourazowych, hipogonadyzmu, długotrwałego stosowania glikokortykosteroidów i innych czynników ryzyka. Międzynarodowy przewodnik stosowania DXA opublikowany w 2025 r. ocenia również pomiary u mężczyzn w wieku powyżej 70 lat i osób z czynnikami ryzyka w wieku powyżej 50 lat. (Updated practice guideline for dual-energy X-ray absorptiometry, 2025)
Nie oznacza to, że wszyscy mężczyźni muszą przyjmować DXA w tym samym wieku i w tych samych odstępach czasu. Decyzję o badaniu przesiewowym, która ma zostać wdrożona w Turcji, należy podjąć wraz z odpowiednimi zaleceniami klinicznymi i profilem ryzyka danej osoby.
Szacowanie ryzyka złamań metodą FRAX
FRAX to narzędzie umożliwiające przewidywanie prawdopodobieństwa wystąpienia poważnych złamań osteoporotycznych i złamań biodra w ciągu następnej dekady przy użyciu określonych klinicznych czynników ryzyka. W odpowiednich warunkach do obliczeń można również uwzględnić wynik gęstości kości szyjki kości udowej.
Wynik pomaga w podejmowaniu decyzji dotyczących monitorowania i leczenia w oparciu o ryzyko złamania, wiek i inne ustalenia.
Ważne jest, aby w ocenie FRAX stosować model ryzyka dostosowany do danego kraju. Bezpośrednie przenoszenie progów leczenia ustalonych dla danego kraju na pacjentów w Turcji może być niewłaściwe.
Dodatkowo, FRAX nie odzwierciedla w pełni wszystkich ryzyk. Ryzyko należy również ocenić klinicznie, szczególnie u niektórych mężczyzn, którzy często upadają, mają znaczną sarkopenię lub otrzymują terapię deprywacji androgenów z powodu raka prostaty. (NOGG Clinical Guideline for the Prevention and Treatment of Osteoporosis, 2024)
Czy testosteron zapobiega złamaniom?
W związku z tym należy zrozumieć, że gęstość kości i ryzyko złamań mają różne skutki.
Terapia testosteronem może zwiększać gęstość mineralną kości u niektórych mężczyzn, u których zdiagnozowano hipogonadyzm. Jednakże zmiana ta nie zmniejsza liczby złamań klinicznych.
W analizie złamań w badaniu TRAVERSE, opublikowanej w New England Journal of Medicine w 2024 roku, uczestniczyło 5204 mężczyzn w wieku od 45 do 80 lat z objawami hipogonadyzmu i potwierdzonym niskim stężeniem testosteronu. Mieli chorobę sercowo-naczyniową lub wysokie ryzyko jej wystąpienia.
Po okresie obserwacji o medianie 3,19 roku złamania kliniczne wystąpiły u 91 z 2601 mężczyzn w grupie testosteronu (3,50%) oraz u 64 z 2603 w grupie placebo (2,46%). Współczynnik ryzyka wyniósł 1,43 (95% przedział ufności od 1,04 do 1,97). Testosteron nie zmniejszył częstości złamań. W tym badaniu występowały one częściej w grupie testosteronu. (Snyder et al., testosterone treatment and fractures, TRAVERSE substudy, 2024)
Wynik ten nie oznacza, że testosteron nie ma zastosowania u odpowiednich pacjentów z hipogonadyzmem. Jednakże jasno wynika, że podawanie samego testosteronu w celu zapobiegania lub leczenia osteoporozy nie zastępuje ustalonych metod leczenia przeciwzłamaniowego.
Metaanaliza randomizowanych, kontrolowanych badań opublikowanych w 2026 r. również wykazała zwiększone ryzyko złamań klinicznych w przypadku leczenia substytucyjnego testosteronem. Stwierdził, że wzrost był szczególnie związany z złamaniami innymi niż poważne, a tego samego wyniku nie można było wykazać w przypadku poważnych złamań osteoporotycznych, takich jak biodra i kręgi. (Systematic review and meta-analysis of testosterone replacement and fracture risk, 2026)
Jakie postępowanie należy zastosować u pacjenta z hipogonadyzmem i wysokim ryzykiem złamania?
Rozpoznanie niedoboru hormonów potwierdza się na podstawie własnych kryteriów klinicznych. Ocenia się także osteoporozę i ryzyko złamań. Jeśli ryzyko złamania jest wysokie, odpowiednimi specjalistami powinni zająć się potrzebą sprawdzonych metod leczenia przeciwzłamaniowego.
Rozpoczęcie terapii testosteronem nie powoduje konieczności niezależnej oceny osteoporozy.
Kości w trakcie leczenia hormonalnego raka prostaty
Terapia deprywacji androgenów (ADT) stosowana w leczeniu raka prostaty ma na celu kontrolę choroby poprzez zmniejszenie działania testosteronu. Jednakże supresja androgenów może również wpływać na metabolizm kości.
Dlatego ważna jest ocena gęstości mineralnej kości i ryzyka złamań u mężczyzn stosujących ADT. Pod uwagę brany jest czas trwania leczenia, początkowe ryzyko złamań, inne stosowane leki i istniejące choroby.
W brytyjskich wytycznych NOGG z 2024 r. podano, że utrata masy kostnej związana z ADT może być widoczna w ciągu pierwszych 6–12 miesięcy po rozpoczęciu leczenia i może zwiększać ryzyko złamań. (NOGG Clinical Guideline for the Prevention and Treatment of Osteoporosis, 2024)
Niektórzy pacjenci wysokiego ryzyka mogą również wymagać leczenia osteoporozy. W tym przypadku wyboru terapii oszczędzającej kości należy dokonać na podstawie istotnych cech, w tym stanu onkologicznego i czynności nerek.
Istnieje ważne ograniczenie: mężczyzna otrzymujący ADT z powodu raka prostaty nie powinien rozpoczynać leczenia testosteronem tylko dlatego, że następuje utrata masy kostnej. Decyzje hormonalne, które będą miały wpływ na leczenie raka, powinny zostać podjęte przez zespół onkologiczny.
Siła mięśni, upadki i złamania
Zdrowie kości i mięśni to obszary, które na siebie wpływają. Zmniejszona siła mięśni, problemy z równowagą i upadki mogą zwiększać ryzyko złamań. Dlatego też nie wystarczy skupiać się wyłącznie na wyniku DXA u starszych mężczyzn.
Sarkopenię ocenia się na podstawie parametrów siły mięśni i wydolności fizycznej. Osteoporoza jest powiązana z gęstością mineralną kości, historią złamań i powiązanymi czynnikami ryzyka. Mogą wystąpić razem u tego samego pacjenta, ale jedno nie zastępuje drugiego.
W utrzymaniu funkcji fizycznych pomocne mogą być ćwiczenia oporowe i odpowiedni trening równowagi. Program ćwiczeń należy ułożyć w oparciu o historię złamań, stan równowagi i towarzyszące choroby.
Ocena witaminy D i wapnia
Dostarczanie wystarczającej ilości wapnia z diety i odpowiednia ocena osób z niedoborem witaminy D są ważne dla zdrowia kości. Nie można jednak powiedzieć, że każdemu mężczyźnie należy podawać duże dawki witaminy D czy suplementów wapnia.
Decyzje dotyczące suplementacji należy podejmować ostrożnie, zwłaszcza u osób z kamicą nerkową lub przewlekłą chorobą nerek. Przyjmowanie zbyt dużej ilości witaminy D lub wapnia może prowadzić do innych problemów zdrowotnych.
U mężczyzn chorych na osteoporozę można zlecić inne badania w zależności od hemogramu, czynności nerek, gospodarki wapniowo-fosforowej oraz odpowiedniego stanu klinicznego w zakresie badania przyczyn wtórnych. Nie stanowią one jednego panelu, który powinien być stosowany corocznie u każdego zdrowego mężczyzny.
Możliwości leczenia
Celem leczenia osteoporozy jest zapobieganie nowym złamaniom i, jeśli to możliwe, poprawa zdrowia kości. W zależności od ryzyka złamania można rozważyć zastosowanie bisfosfonianów, denosumabu lub, w niektórych przypadkach wysokiego ryzyka, anabolicznej terapii kości.
Wyboru leczenia dokonuje się na podstawie czynności nerek pacjenta, wcześniejszych złamań, historii raka i innych cech klinicznych. Skuteczność i profile działań niepożądanych leków na osteoporozę różnią się od siebie. Z tego powodu nie należy stosować leków lub programów hormonalnych uzyskanych z Internetu wyłącznie w oparciu o niski wynik T-score.
Oparte na dowodach europejskie wytyczne z 2024 r. dotyczące osteoporozy u mężczyzn skupiają się na ocenie i leczeniu w oparciu o ryzyko złamań. (Evidence-based guideline for the management of osteoporosis in men, 2024)
Kiedy ocenić stan kości?
Stan kości może wymagać osobnej oceny u mężczyzn, którzy doznali złamania o niskim urazie, mają znaczną redukcję wzrostu, mają ciężki hipogonadyzm, stosują glikokortykosteroidy przez długi czas lub otrzymują ADT z powodu raka prostaty.
Sama obecność zmęczenia lub braku pożądania seksualnego u danej osoby nie oznacza bezpośrednio rozpoznania osteoporozy. Zakres badania klinicznego powinien być określony na podstawie rzeczywistego ryzyka.
Miejsce zdrowia kości w podejściu Longevity ma na celu ograniczenie złamań i związanej z nimi utraty ruchu. Samo zwiększenie poziomu testosteronu nie oznacza, że cel ten został osiągnięty.
Najczęstsze pytania
W jakim wieku zaczyna się osteoporoza u mężczyzn?
Nie u każdego mężczyzny zaczyna się to w tym samym wieku. Zaawansowany wiek jest ważnym czynnikiem ryzyka. Jednak hipogonadyzm można zaobserwować także w młodszym wieku, na skutek stosowania leków lub chorób przewlekłych.
Czy niedobór testosteronu powoduje osteoporozę?
Ciężki hipogonadyzm może być związany ze zmniejszoną gęstością kości. Jednak nie każdy niski poziom testosteronu oznacza osteoporozę. Oceniane są także inne przyczyny.
Czy testosteron zapobiega złamaniom kości?
W randomizowanym badaniu dotyczącym złamań TRAVERSE 2024 leczenie testosteronem nie spowodowało zmniejszenia liczby złamań klinicznych, a częstość występowania złamań była większa w grupie przyjmującej testosteron.
W jakim wieku mężczyźni powinni przyjmować DXA?
Niektóre wytyczne zalecają ocenę u mężczyzn w wieku powyżej 70 lat i u mężczyzn z czynnikami ryzyka po 50. roku życia. Historia złamań i okoliczności kliniczne mogą wpływać na wiek, w którym wystąpiły.
Czy terapia hormonalna raka prostaty osłabia kości?
Terapia pozbawienia androgenów może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem utraty masy kostnej i złamań. Przed leczeniem i w trakcie obserwacji może być wymagana ocena stanu kości.
Czy testosteron jest jedyną metodą leczenia osteoporozy?
Nie. Istnieją oddzielne metody leczenia osteoporozy, które, jak wykazano, zmniejszają ryzyko złamań. Zamiast tego nie należy stosować terapii testosteronem.
Jeśli podejrzewa się niski poziom testosteronu, przewodnik dotyczący hipogonadyzmu wyjaśnia objawy, na podstawie których ocenia się pomiary hormonów.
Przeczytaj też
Treść ta została przygotowana w celach ogólnych informacji medycznych. Monitorowanie osteoporozy, hipogonadyzmu i problemów kostnych związanych z leczeniem raka prostaty wymaga indywidualnej oceny. Nie należy stosować leczenia farmakologicznego i hormonalnego bez wskazań klinicznych.
Źródła medyczne6 źródeł
- EAU Guidelines on Male Hypogonadism
- Updated practice guideline for dual-energy X-ray absorptiometry, 2025
- NOGG Clinical Guideline for the Prevention and Treatment of Osteoporosis, 2024
- Snyder et al., testosterone treatment and fractures, TRAVERSE substudy, 2024
- Systematic review and meta-analysis of testosterone replacement and fracture risk, 2026
- Evidence-based guideline for the management of osteoporosis in men, 2024