- DXA
- Kalça ve omurga gibi bölgelerde kemik mineral yoğunluğunu ölçer.
- FRAX
- Klinik risk etkenleriyle gelecekteki kırık olasılığını tahmin eder.
- Testosteron
- Uygun hastada olası bir hormonal nedenin değerlendirilmesine yardımcı olur.
Bu sayfada
Kemik erimesi çoğunlukla kadınlarda menopoz sonrasıyla ilişkilendirilir. Oysa erkeklerde de kemik mineral yoğunluğu azalabilir ve kırıklar gelişebilir. Özellikle omurga veya kalça kırığı, ileri yaştaki bir erkeğin hareket kapasitesini ve bağımsızlığını ciddi biçimde etkileyebilir.
Ürolojik açıdan bu konunun iki önemli bağlantısı bulunur. İlki, testosteron eksikliği ile kemik metabolizması arasındaki ilişkidir. İkincisi ise prostat kanseri nedeniyle uygulanan androjen baskılama tedavisinin kemik sağlığına etkisidir. Bununla birlikte testosteron tedavisinin kemik yoğunluğu üzerindeki olumlu etkisi, kırıkları önlediğinin kanıtlandığı anlamına gelmez.
Kemik sağlığının longevity açısından değeri, tek başına bir laboratuvar skorunun iyileşmesinden ziyade kırıkların ve işlev kaybının önlenmesine dayanır.
Erkeklerde kemik kaybının nedenleri
Kemik dokusu yaşam boyunca yenilenir. Osteoblastlar kemik yapımında, osteoklastlar ise kemik yıkımında görev alır. Bu süreçlerin dengesi yaş, hormonlar, beslenme, fiziksel yüklenme ve hastalıklardan etkilenir.
Kemik miktarının azalması ve mikro-mimarisinin bozulması, kemiği kırılmaya daha yatkın hâle getirebilir. Osteoporozun klinik önemi bu nedenle yalnızca kemik yoğunluğunun düşük ölçülmesi değildir. Düşük enerjili bir düşme ya da daha hafif bir zorlanma sonucunda oluşan kırıklar, hastalığın önemli sonuçlarındandır.
Erkeklerde osteoporoz gelişimine ileri yaşın yanında glukokortikoid kullanımı, hipogonadizm, bazı bağırsak hastalıkları, yetersiz beslenme, sigara ve alkol maruziyeti, önceki kırıklar ve belirli kronik hastalıklar katkıda bulunabilir. Prostat kanseri tedavisindeki androjen baskılama da ayrı bir risk faktörüdür.
Kemik kaybı her zaman ağrı oluşturmaz. İlk belirgin bulgu bir omurga, el bileği veya kalça kırığı olabilir. Boy kısalması ve yeni gelişen kifotik duruş da bazı hastalarda vertebra kırıklarını düşündürebilir.
Testosteron ve kemik sağlığı
Testosteron ve onun bir bölümünün aromataz yoluyla dönüşmesiyle oluşan estradiol, erkek kemik metabolizmasında görev alır. Özellikle östrojen sinyalinin erkek kemik dokusundaki rolü, yalnızca total testosteron düzeyine bakarak kemik riskinin açıklanamayacağını göstermektedir.
Belirgin hipogonadizmi bulunan bazı erkeklerde kemik mineral yoğunluğu düşebilir. Ancak hafif derecede düşük testosteron ölçümüyle osteoporoz arasında her zaman doğrudan bir ilişki gösterilemez. Obezite, yaş ve eşlik eden hastalıklar da hem hormon ölçümlerini hem kemik sağlığını etkiler.
EAU 2026 hipogonadizm kılavuzu, ciddi hipogonadizm ve kırık riski bulunan kişilerde kemik mineral yoğunluğunun değerlendirilmesini ve osteoporozun standart yöntemlerle yönetilmesini ele almaktadır. (EAU hipogonadizm kılavuzu)
Testosteron düşüklüğü olan her erkekte osteoporoz var mı?
Hayır. Hipogonadizm kemik sağlığı açısından bir risk faktörüdür, fakat tek başına osteoporoz tanısı koydurmaz. Benzer şekilde osteoporoz bulunan her erkekte testosteron eksikliği bulunmaz.
Klinik belirtiler varsa total testosteron uygun sabah koşullarında ölçülür ve düşük değerler doğrulanır. Kemik riski değerlendirmesi ise önceki kırıklar, kemik yoğunluğu ve diğer klinik faktörleri de içermelidir.
Kemik yoğunluğunun ölçülmesi
Çift enerjili X-ışını absorbsiyometrisi (DXA), kemik mineral yoğunluğunu değerlendirmede kullanılan temel görüntüleme yöntemidir. Genellikle lomber omurga ve kalça bölgelerinde ölçüm yapılır.
DXA ile elde edilen T-skoru, ölçülen kemik yoğunluğunun genç erişkin referans popülasyondan ne kadar saptığını gösterir. Uygun yaş grubundaki erkeklerde T-skorunun −2,5 veya altında bulunması, osteoporoz tanımında kullanılan ölçütlerden biridir.
Ancak her yaşta aynı skor ve yorum kuralı uygulanmaz. Özellikle 50 yaş altındaki erkeklerde Z-skoru ve ikincil nedenlerin değerlendirilmesi önem kazanır. Ayrıca kalça ya da omurga kırığı öyküsü gibi yüksek riskli durumlarda tedavi kararı yalnızca DXA sonucuna indirgenmez.
Erkekler kaç yaşından sonra DXA yaptırmalı?
Erkeklere yönelik bazı klinik kılavuzlar, 70 yaş civarında veya sonrasında DXA değerlendirmesini önermekte; 50–69 yaş grubunda ise önceki düşük travmalı kırık, hipogonadizm, uzun süreli glukokortikoid kullanımı ve diğer risk faktörlerine göre daha erken ölçüm önermektedir. 2025’te yayımlanan uluslararası DXA uygulama rehberi de 70 yaş üstü erkeklerde ve 50 yaş üzerinde risk faktörü bulunanlarda ölçümü değerlendirmektedir. (DXA uygulama kılavuzu)
Bu, bütün erkeklerin aynı yaşta ve aynı aralıklarla DXA yaptırmak zorunda olduğu anlamına gelmez. Türkiye’de uygulanacak tarama kararı ilgili klinik öneriler ve kişinin risk profiliyle birlikte verilmelidir.
FRAX ile kırık riski değerlendirmesi
FRAX, belirli klinik risk faktörlerini kullanarak gelecek on yıldaki majör osteoporotik kırık ve kalça kırığı olasılığına ilişkin tahmin sağlayan bir araçtır. Uygun koşullarda femur boynu kemik yoğunluğu sonucu da hesaplamaya dahil edilebilir.
Sonuç, yaş ve diğer bulgularla birlikte kırık riskine yönelik izlem ve tedavi kararını destekler.
FRAX değerlendirmesinde ülkeye uyarlanmış risk modelinin kullanılması önemlidir. Bir ülke için oluşturulmuş tedavi eşiklerinin Türkiye’deki hastalara doğrudan aktarılması doğru olmayabilir.
Ayrıca FRAX bütün riskleri tam olarak yansıtmaz. Özellikle sık düşen, belirgin sarkopenisi bulunan veya prostat kanseri nedeniyle androjen baskılama tedavisi alan bazı erkeklerde riskin ayrıca klinik olarak değerlendirilmesi gerekir. (NOGG kılavuzu)
Testosteron tedavisi kırıkları önler mi?
Bu konuda kemik yoğunluğuyla kırık riskinin farklı sonlanımlar olduğunu anlamak gerekir.
Testosteron tedavisi, hipogonadizm tanısı bulunan bazı erkeklerde kemik mineral yoğunluğunu artırabilir. Ancak bu değişiklik, klinik kırıkları azalttığını kanıtlamaz.
2024’te New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan TRAVERSE kırık alt çalışması, 45–80 yaş aralığında hipogonadizm belirtileri ve doğrulanmış düşük testosteron düzeyleri bulunan 5.204 erkeği değerlendirdi. Katılımcılarda kardiyovasküler hastalık veya yüksek kardiyovasküler risk de bulunuyordu.
Ortanca 3,19 yıllık takipte klinik kırık, testosteron grubundaki 2.601 erkeğin 91’inde (%3,50); plasebo grubundaki 2.603 erkeğin 64’ünde (%2,46) görüldü. Tehlike oranı 1,43 (%95 güven aralığı 1,04–1,97) olarak bildirildi. Testosteron tedavisi kırık sıklığını azaltmadı; bu çalışmada klinik kırıklar testosteron grubunda daha fazla görüldü. (TRAVERSE kırık alt çalışması)
Bu sonuç, testosteronun uygun hipogonadizm hastalarında hiçbir kullanım alanı bulunmadığını göstermez. Ancak osteoporozu önlemek veya tedavi etmek için tek başına testosteron vermenin yerleşik kırık önleyici tedavilerin yerine geçemeyeceğini açık biçimde ortaya koyar.
2026’da yayımlanan randomize kontrollü çalışmalar meta-analizi de testosteron replasmanıyla klinik kırık riskinde artış bildirmiş; artışın özellikle majör olmayan kırıklarla ilişkili olduğunu, kalça ve vertebra gibi majör osteoporotik kırıklar için aynı sonucun gösterilemediğini belirtmiştir. (2026 meta-analizi)
Kırık riski yüksek hipogonadizm hastasında yaklaşım ne olmalı?
Hormon eksikliği tanısı kendi klinik ölçütleriyle doğrulanır. Osteoporoz ve kırık riski de ayrıca değerlendirilir. Kırık riski yüksekse kanıtlanmış anti-fraktür tedavilerin gerekliliği ilgili uzmanlık alanlarınca ele alınmalıdır.
Testosteron tedavisi başlanmış olması, osteoporozun bağımsız olarak değerlendirilmesini gereksiz hâle getirmez.
Prostat kanserinde hormon tedavisinin kemiğe etkisi
Prostat kanserinde kullanılan androjen baskılama tedavisi (ADT), testosteronun etkisini azaltarak hastalığın kontrolünü hedefler. Ancak androjenlerin baskılanması kemik metabolizmasını da etkileyebilir.
Bu nedenle ADT alan erkeklerde kemik mineral yoğunluğu ve kırık riski açısından değerlendirme önemlidir. Tedavi süresi, başlangıçtaki kırık riski, kullanılan diğer ilaçlar ve mevcut hastalıklar dikkate alınır.
2024 Birleşik Krallık NOGG kılavuzu, ADT ile ilişkili kemik kaybının tedavi başladıktan sonraki ilk 6–12 ayda belirgin olabileceğini ve kırık riskinin artabildiğini bildirmektedir. (NOGG kılavuzu)
Bazı yüksek riskli hastalarda osteoporoz tedavisi de gerekebilir. Burada kemik koruyucu tedavi seçimi, onkolojik durum ve böbrek fonksiyonları dahil ilgili özellikler üzerinden yapılmalıdır.
Önemli bir sınır vardır: Prostat kanseri nedeniyle ADT alan bir erkekte sırf kemik kaybı görüldü diye testosteron başlanmaz. Kanser tedavisini etkileyecek hormon kararı, onkolojik ekip tarafından ele alınmalıdır.
Kas gücü, düşmeler ve kırık riski
Kemik ve kas sağlığı birbirini etkileyen alanlardır. Kas gücündeki azalma, denge sorunları ve düşmeler kırık riskini artırabilir. Bu nedenle yaşlı erkekte yalnızca DXA sonucuna odaklanmak yetersizdir.
Sarkopeni, kas gücü ve fiziksel performans ölçümleriyle değerlendirilir. Osteoporoz ise kemik mineral yoğunluğu, kırık öyküsü ve ilgili risk faktörleriyle ilişkilidir. Aynı hastada birlikte bulunabilirler, ancak biri diğerinin yerine geçmez.
Direnç egzersizleri ve uygun denge çalışmaları, fiziksel işlevlerin korunmasında yararlı olabilir. Egzersiz programı kişinin kırık öyküsüne, denge durumuna ve eşlik eden hastalıklarına göre düzenlenmelidir.
D vitamini ve kalsiyum değerlendirmesi
Beslenmeyle yeterli kalsiyum alınması ve D vitamini eksikliği bulunan kişilerin uygun değerlendirilmesi kemik sağlığı açısından önemlidir. Fakat bütün erkeklere yüksek doz D vitamini veya kalsiyum desteği verilmesi gerektiği söylenemez.
Özellikle böbrek taşı veya kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde takviye kararları dikkatli verilmelidir. D vitamini veya kalsiyumun gereğinden fazla alınması başka sağlık sorunlarına yol açabilir.
Osteoporoz saptanan erkeklerde ikincil nedenlerin araştırılması kapsamında hemogram, böbrek fonksiyonları, kalsiyum-fosfor metabolizması ve uygun klinik duruma göre başka testler istenebilir. Bunlar her sağlıklı erkekte yıllık uygulanması gereken tek bir panel oluşturmaz.
Tedavi seçenekleri
Osteoporozda tedavi amacı yeni kırıkların önlenmesi ve mümkün olduğunda kemik sağlığının iyileştirilmesidir. Kırık riskine göre bisfosfonatlar, denosumab veya belirli yüksek riskli durumlarda anabolik kemik tedavileri gündeme gelebilir.
Tedavi seçimi hastanın böbrek fonksiyonları, önceki kırıkları, kanser öyküsü ve diğer klinik özelliklerine göre yapılır. Osteoporoz ilaçlarının etkinliği ve yan etki profili birbirinden farklıdır. Bu nedenle yalnızca düşük T-skorundan hareketle internetten edinilen bir ilaç veya hormon programının uygulanması uygun değildir.
Erkek osteoporozuna ilişkin 2024 kanıta dayalı Avrupa kılavuzu, kırık riskine göre değerlendirme ve tedaviyi merkeze almaktadır. (erkek osteoporozu kılavuzu)
Kemik sağlığı ne zaman değerlendirilir?
Düşük travmayla kırık geçiren, belirgin boy kısalması olan, ciddi hipogonadizmi bulunan, uzun süre glukokortikoid kullanan veya prostat kanseri nedeniyle ADT alan erkeklerde kemik sağlığı ayrı değerlendirme gerektirebilir.
Bir kişide yalnızca yorgunluk veya cinsel isteksizlik bulunması ise doğrudan osteoporoz tanısı anlamına gelmez. Klinik incelemenin kapsamı gerçek risklere göre belirlenmelidir.
Longevity yaklaşımında kemik sağlığının yeri, kırıkları ve buna bağlı hareket kaybını azaltma hedefidir. Testosteron değerini yükseltmek, tek başına bu hedefe ulaşıldığını göstermez.
Sık sorulan sorular
Erkeklerde kemik erimesi kaç yaşında başlar?
Her erkekte aynı yaşta başlamaz. İleri yaş önemli bir risk faktörüdür; ancak hipogonadizm, ilaç kullanımı veya kronik hastalıklar nedeniyle daha genç yaşlarda da görülebilir.
Testosteron eksikliği osteoporoza neden olur mu?
Ciddi hipogonadizm kemik yoğunluğunun azalmasıyla ilişkili olabilir. Ancak her testosteron düşüklüğü osteoporoz anlamına gelmez; diğer nedenler de değerlendirilir.
Testosteron kemik kırıklarını önler mi?
2024 TRAVERSE randomize kırık alt çalışmasında testosteron tedavisi klinik kırıkları azaltmamış, kırık insidansı testosteron grubunda daha yüksek bulunmuştur.
Erkekler DXA’yı hangi yaşta yaptırmalı?
Bazı kılavuzlar 70 yaş üzerinde ve 50 yaş sonrasında risk faktörleri bulunan erkeklerde değerlendirmeyi önerir. Kişisel kırık öyküsü ve klinik koşullar başlangıç yaşını değiştirebilir.
Prostat kanseri hormon tedavisi kemikleri zayıflatır mı?
Androjen baskılama tedavisi kemik kaybı ve kırık riskinde artışla ilişkili olabilir. Tedavi öncesi ve takipte kemik sağlığı değerlendirmesi gerekebilir.
Osteoporozun tek tedavisi testosteron mu?
Hayır. Kırık riskini azalttığı gösterilmiş ayrı osteoporoz tedavileri bulunmaktadır; testosteron tedavisi bunların yerine kullanılmamalıdır.
Testosteron düşüklüğünden şüpheleniliyorsa hipogonadizm rehberi hormon ölçümlerinin hangi belirtilerle birlikte değerlendirildiğini açıklar.
Bu içerik genel tıbbi bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Osteoporoz, hipogonadizm ve prostat kanseri tedavisiyle ilişkili kemik sorunlarının takibi bireysel değerlendirme gerektirir. İlaç ve hormon tedavileri klinik endikasyon olmadan uygulanmamalıdır.
Tıbbi Kaynaklar6 kaynak
- EAU, erkek hipogonadizmi kılavuzu
- Uluslararası DXA uygulama kılavuzu (2025 dergi sayısı)
- NOGG, osteoporozun önlenmesi ve tedavisi kılavuzu (2024 sürümü)
- Snyder ve ark., hipogonadizmde testosteron tedavisi ve kırıklar – TRAVERSE alt çalışması (2024)
- Hipogonadizmde testosteron tedavisi ve kırık riski – randomize çalışmaların meta-analizi (2026)
- Erkeklerde osteoporoz yönetimi için kanıta dayalı kılavuz (2024)